Từ ngày 1/1/2026, Nghị định số 296/2025/NĐ-CP của Chính phủ về cưỡng chế thi hành quyết định xử phạt vi phạm hành chính sẽ chính thức có hiệu lực, thay thế hoàn toàn Nghị định 166/2013/NĐ-CP sau hơn 12 năm áp dụng. Đây là văn bản quan trọng nhằm hoàn thiện khung pháp lý xử lý vi phạm hành chính, khắc phục những bất cập tồn tại lâu nay, đồng thời nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật trong bối cảnh kinh tế – xã hội Việt Nam ngày càng phức tạp.
Nghị định mới không chỉ kế thừa các quy định cũ mà còn đưa ra nhiều đổi mới đột phá, tập trung vào việc tăng tính linh hoạt, minh bạch và răn đe. Đặc biệt, quy định về trách nhiệm liên đới tài sản đối với hộ kinh doanh, hộ gia đình đã gây chú ý lớn trong dư luận, vì nó trực tiếp ảnh hưởng đến hàng triệu cá nhân và hộ gia đình đang tham gia hoạt động kinh doanh cá thể – một thành phần chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế Việt Nam.
Linh hoạt hơn trong áp dụng biện pháp cưỡng chế
Một trong những hạn chế lớn nhất của Nghị định 166/2013 là quy định phải áp dụng các biện pháp cưỡng chế theo thứ tự nghiêm ngặt: đầu tiên khấu trừ lương hoặc thu nhập, sau đó khấu trừ tiền từ tài khoản ngân hàng, rồi mới đến kê biên tài sản để đấu giá. Thứ tự cứng nhắc này vô tình tạo kẽ hở cho đối tượng vi phạm tẩu tán tài sản trong thời gian chờ đợi cơ quan chức năng thực hiện từng bước.
Nghị định 296/2025 đã khắc phục triệt để vấn đề này. Từ năm 2026, người có thẩm quyền được phép áp dụng một hoặc đồng thời nhiều biện pháp cưỡng chế nếu xét thấy cần thiết để đảm bảo hiệu quả thi hành. Các biện pháp chính vẫn giữ nguyên 4 loại:
- Khấu trừ một phần lương hoặc thu nhập;
- Khấu trừ tiền từ tài khoản ngân hàng;
- Kê biên tài sản có giá trị tương đương để bán đấu giá;
- Kê biên tài sản do bên thứ ba giữ nếu phát hiện hành vi tẩu tán.
Sự linh hoạt này giúp cơ quan thực thi pháp luật hành động nhanh chóng, ngăn chặn kịp thời các hành vi né tránh nghĩa vụ, đồng thời nâng cao tỷ lệ thu hồi tiền phạt cho ngân sách nhà nước.
Mở rộng đối tượng áp dụng: Tập trung vào hộ kinh doanh và hộ gia đình
Điểm thay đổi nổi bật nhất là Nghị định 296 bổ sung 4 nhóm đối tượng mới bị áp dụng cưỡng chế: hộ gia đình, hộ kinh doanh, tổ hợp tác và cộng đồng dân cư. Trước đây, Nghị định 166 chưa quy định rõ ràng về trách nhiệm tài sản của các thành viên trong các nhóm này, dẫn đến tình trạng tài sản chung bị tẩu tán vào tài sản riêng, khiến cơ quan chức năng “bó tay” khi thi hành quyết định phạt.
Theo khoản 5 Điều 4 Nghị định mới, ưu tiên cưỡng chế từ tài sản chung của hộ trước. Nếu tài sản chung không đủ để nộp phạt hoặc khắc phục hậu quả vi phạm hành chính, cơ quan có thẩm quyền sẽ khấu trừ tiền hoặc kê biên tài sản riêng của các thành viên trong hộ.
Ví dụ: Một hộ kinh doanh do chồng đứng tên chủ hộ, có vợ và con cái tham gia đăng ký kinh doanh. Nếu hộ vi phạm (như kinh doanh không phép, trốn thuế, vi phạm vệ sinh an toàn thực phẩm…) dẫn đến phạt tiền lớn nhưng tài sản chung (cửa hàng, hàng hóa, xe cộ dùng kinh doanh) không đủ, cơ quan chức năng có quyền truy đến tài sản riêng của vợ, chồng hoặc con cái để thi hành.
Tương tự với tổ hợp tác, các thành viên phải liên đới chịu trách nhiệm bằng tài sản riêng theo tỷ lệ đóng góp vốn hoặc theo thỏa thuận trong hợp đồng hợp tác.
Tuy nhiên, quy định này cũng đặt ra thách thức thực tiễn. Tài sản riêng của thành viên hộ thường gắn liền với tài sản chung của vợ chồng (như nhà cửa, đất đai), nên việc kê biên có thể dẫn đến tranh chấp kéo dài. Các chuyên gia khuyến nghị hộ kinh doanh cần ý thức rõ hơn về trách nhiệm, tuân thủ pháp luật từ đầu để tránh rủi ro liên đới.
Siết chặt kỷ luật tài chính với cơ quan nhà nước và mở rộng phạm vi khấu trừ tài khoản
Nghị định mới cũng quy định khắt khe hơn đối với cơ quan nhà nước, đơn vị vũ trang, tổ chức chính trị khi vi phạm. Tuyệt đối cấm sử dụng ngân sách nhà nước để nộp phạt, buộc các đơn vị này phải tự tìm nguồn thu hợp pháp khác để thi hành. Điều này nhằm nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu và tránh tình trạng “tiền Nhà nước chi trả cho vi phạm của Nhà nước”.
Về khấu trừ tài khoản ngân hàng, Nghị định 296 mở rộng phạm vi đến tiền gửi tại Kho bạc Nhà nước và chi nhánh ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam. Đồng thời, quy định thời hạn nghiêm ngặt: Bên bị cưỡng chế phải cung cấp thông tin tài khoản trong vòng 3 ngày làm việc kể từ khi nhận yêu cầu. Nếu không tuân thủ, cơ quan chức năng có quyền yêu cầu trực tiếp từ ngân hàng hoặc Kho bạc.
Những thay đổi này giúp “bịt” các kẽ hở mà đối tượng vi phạm thường lợi dụng để chuyển tiền ra nước ngoài hoặc qua các kênh đặc thù, tăng cường khả năng thu hồi tiền phạt.
Ý nghĩa và tác động đến xã hội
Với hàng triệu hộ kinh doanh cá thể đang hoạt động tại Việt Nam, Nghị định 296/2025 mang tính răn đe mạnh mẽ. Nó buộc các chủ hộ phải kinh doanh có trách nhiệm hơn, tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về thuế, an toàn thực phẩm, môi trường… Vì vi phạm không chỉ ảnh hưởng đến tài sản kinh doanh mà có thể lan sang tài sản cá nhân của cả gia đình.
Mặt khác, quy định mới góp phần đảm bảo công bằng xã hội: Những vi phạm hành chính nghiêm trọng (như ô nhiễm môi trường, buôn lậu, trốn thuế) sẽ không còn dễ dàng “né” phạt nhờ tẩu tán tài sản. Ngân sách nhà nước sẽ thu hồi được nhiều hơn, từ đó phục vụ tốt hơn cho các mục tiêu phát triển chung.
Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan thực thi, đồng thời tăng cường tuyên truyền để người dân và doanh nghiệp hiểu rõ quyền lợi, nghĩa vụ. Các chuyên gia cũng đề xuất cần có hướng dẫn chi tiết hơn về phân biệt tài sản chung – riêng, tránh lạm dụng hoặc gây thiệt hại không đáng có cho người vô tội.
Tóm lại, Nghị định 296/2025/NĐ-CP là bước tiến lớn trong hoàn thiện hệ thống pháp luật xử lý vi phạm hành chính tại Việt Nam. Từ ngày 1/1/2026, việc thi hành quyết định phạt sẽ hiệu quả hơn, minh bạch hơn, góp phần xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh và nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.